Miyazaki. Świat w animacji

W świecie zdominowanym przez sterylną, cyfrową animację, twórczość Hayao Miyazakiego jawi się jako chropowaty, analogowy protest. Susan Napier w swojej najnowszej monografii nie szuka taniej magii – ona szuka źródeł buntu w sercu japońskiego mistrza.

Książka „Miyazaki. Świat w animacji” to propozycja dla tych, których męczą laurki wystawiane wielkim artystom. Napier, zamiast stawiać reżyserowi pomnik, wykonuje ryzykowną operację na otwartym organizmie jego wyobraźni. Autorka udowadnia, że fundamentem sukcesu Studia Ghibli nie jest wcale dziecięca naiwność, lecz głęboki, niemal egzystencjalny niepokój człowieka, który widział upadek starego świata.

Najbardziej uderzającym wątkiem tej publikacji jest analiza tego, jak Miyazaki traktuje technologię. Napier genialnie wyłuskuje paradoks: reżyser, który z niemal fetyszystyczną precyzją rysuje silniki i śmigła, jednocześnie widzi w nich zwiastuny nadchodzącej apokalipsy. To nie jest kolejna ekologiczna przypowieść – to surowy zapis starcia między ludzkim pędem do dominacji a milczącą potęgą natury. Autorka pokazuje nam Miyazakiego jako strażnika ginącej duchowości, który w każdym ruchu ołówka stara się ocalić choć skrawek sacrum przed walcem modernizacji.

Znamienne jest to, jak Napier odczarowuje postrzeganie anime jako gatunku marginalnego czy stricte dziecięcego. W jej ujęciu filmy takie jak „Spirited Away” stają się skomplikowanymi tekstami kultury, w których tradycyjne japońskie wierzenia zderzają się z brutalnym konsumpcjonizmem. Autorka nie boi się pisać o trudnym charakterze mistrza, jego melancholii i niemal obsesyjnym dążeniu do celu. To właśnie ta ludzka twarz artysty – pełna zmarszczek i wątpliwości – sprawia, że biografia ta jest tak autentyczna.

To lektura gęsta, wymagająca i pozbawiona lukru. Napier napisała książkę, która jest jak mapa do skomplikowanego labiryntu. Pozwala nam zrozumieć, że Miyazaki nie rysuje dla nas "snów", lecz buduje barykady przeciwko pustce współczesności. Po zamknięciu tej pozycji poczujecie jedno: palącą potrzebę, by jeszcze raz, w zupełnej ciszy, obejrzeć te wszystkie filmy i dostrzec w nich to, co wcześniej umykało pod warstwą estetyk

To książka, która udowadnia, że animacja wcale nie jest tylko bajką, a pełnoprawną sztuką z ogromną głębią. Autorka zabiera czytelnika w podróż przez twórczość mistrza, pokazując nie tylko piękno jego filmów, ale też ukryte w nich emocje, traumy i refleksje o świecie. Bardzo podobało mi się, że to nie jest sucha analiza akademicka, tylko opowieść pełna pasji momentami miałam ochotę natychmiast włączyć któryś film i przeżyć go na nowo. Napier świetnie tłumaczy, skąd bierze się magia tych historii i dlaczego trafiają zarówno do dzieci, jak i dorosłych. Zaskoczyło mnie, jak wiele warstw znaczeniowych można odkryć w produkcjach, które pozornie wydają się lekkie i baśniowe. To lektura dla fanów anime, ale też dla każdego, kto lubi zaglądać „za kulisy” twórczego geniuszu. Przy okazji można złapać się na tym, że zaczyna się patrzeć na animację zupełnie inaczej niż wcześniej. Jeśli kochacie historie z duszą, wyobraźnię i odrobinę nostalgii tu znajdziecie tego mnóstwo. Aż chce się powiedzieć: oglądałam, ale dopiero teraz naprawdę zrozumiałam.

A Wy macie swój ulubiony film Miyazakiego, do którego wracacie jak do bezpiecznego miejsca?

„Miyazaki. Świat w animacji” Susan Napier to książka, która nie tyle opowiada o Hayao Miyazakim, ile uczy patrzeć na jego filmy uważniej i głębiej. Autorka z niezwykłą lekkością i erudycją pokazuje, jak osobiste doświadczenia twórcy — dzieciństwo naznaczone wojną, fascynacja lotnictwem, ambiwalentny stosunek do cywilizacji i technologii — przenikają do jego animowanych światów. Każdy rozdział jest jak kolejne zaproszenie do ponownego zanurzenia się w znanych filmach, ale już z nową świadomością ich znaczeń, symboli i emocjonalnych napięć.

To nie jest klasyczna, chronologiczna biografia. Napier nie skupia się na faktograficznych detalach życia prywatnego Miyazakiego ani na kulisach powstania Studia Ghibli. Zamiast tego proponuje portret artysty poprzez jego dzieła, pokazując, jak sprzeczny, melancholijny i wymagający wobec siebie człowiek potrafił tworzyć filmy pełne czułości, empatii i zachwytu nad światem. Miyazaki pozostaje tu zagadką — marzycielem i perfekcjonistą, twórcą historii dla dzieci, który jednocześnie nie ufa ludzkości i bezlitośnie obnaża destrukcyjne oblicze nowoczesnej cywilizacji.

Największą siłą książki jest umiejętność Susan Napier w łączeniu analizy filmowej z japońskim kontekstem kulturowym i symbolicznym. Dzięki temu Totoro, Mononoke czy „Zrywa się wiatr” przestają być jedynie pięknymi opowieściami, a zaczynają funkcjonować jako refleksje nad traumą, ekologią, odpowiedzialnością i potęgą wyobraźni. Choć po lekturze można odczuć, że o Miyazakim wciąż dałoby się powiedzieć więcej, to właśnie ta niedopowiedzialność wydaje się uczciwa — pasuje do artysty, który sam pełen jest napięć i niejednoznaczności.

Polecam tę książkę każdemu, kto kocha filmy Studia Ghibli, ale chce zrozumieć, dlaczego tak głęboko do nas przemawiają. To lektura, która nie odbiera magii — przeciwnie, sprawia, że kolejne seanse stają się jeszcze bardziej poruszające i świadome.

Japonią zainteresowałem się po raz pierwszy za sprawą barwnych i oryginalnych animacji autorstwa tamtejszych artystów. Jeśli chodzi o świat kina Krainy Kwitnącej Wiśni, to jest jedno nazwisko, obok którego nie można przejść obojętnie. Jeśli nie wiecie o kim mowa, już teraz możecie bardzo dobrze poznać tego filmowca, za sprawą wydanej właśnie książki, zatytułowanej Miyazaki. Świat w animacji.

Nawet jeśli rzadko macie do czynienia z animowanymi produkcjami, istnieje duża szansa, że o wasze uszy obiła się nazwa studio Ghibli. Jeśli tak, to za sprawą wydanej przez Wydawnictwo Uniwersytety Jagiellońskiego książki autorstwa Susan Napier, dowiecie się, że jego współzałożycielem był właśnie Hayao Miyazaki. Przede wszystkim jednak zrozumiecie jak koleje losu tego artysty, jego dzieciństwo i wychowanie oraz poglądy i filozofia życia przełożyły się na powstanie niezwykle barwnego animowanego uniwersum.

Miyazaki. Świat w animacji przybliża nam sylwetkę Hayao Miyazakiego, do jego narodzin, przez wychowanie, aż po karierę animatora i reżysera. Na kartach książki poznajemy wszystkie jego filmy, za wyjątkiem ostatniego (Chłopiec i czapla), który ukazał się kilka lat po premierze oryginalnego wydania. Autorka odnajduje korelacje między osobistymi doświadczeniami filmowca i jego animacjami, starając się nam zobrazować, że opowiadane przez niego historie nigdy nie są zupełnie przypadkowe.

Książka rozkłada na czynniki pierwsze kolejne dzieła Miyazakiego, wśród których znalazły się nie tylko kinowe filmy, ale także manga, czy serial anime. Osoby, które nie miały do czynienia z jego twórczością, dowiedzą się po jakie tytuły powinni sięgnąć, by ją poznać, a są to: Future Boy Conan, Lupin III: Zamek Cagliostro, Nausicaä z Doliny Wiatru, Laputa – podniebny zamek, Mój sąsiad Totoro, Podniebna poczta Kiki, Księżniczka Mononoke, Spirited Away: W krainie bogów, Ruchomy zamek Hauru, Ponyo i Zrywa się wiatr.

Susan Napier przedstawia w książce jaki wpływ na bogatą wyobraźnię Miyazakiego miały jego traumatyczne przeżycia z dzieciństwa związane chorobą matki (gruźlica) i II wojną światową. Z wojną wiąże się z kolei działalność jego rodziny, prowadzącej fabrykę, w której produkowano części do myśliwców Mitsubishi Zero. Kto by pomyślał, że związane z tym pewne uprzywilejowanie oraz powiązanie z największym konfliktem zbrojnym, tak mocno odcisną się na późniejszym reżyserze, że w wielu ze swoich utworów będzie on w jakiś sposób nawiązywał do swoich wspomnień.

Z Miyazaki. Świat w animacji wybrzmiewa obraz perfekcjonisty, pracoholika, nie będącego nigdy w pełni zadowolonym ze swojej twórczości, mimo sukcesu wielu jego produkcji. Książka nakreśla pewne punkty wspólne w twórczości Japończyka, dotyczące chociażby związku człowieka z naturą, industrializacji, czy wojen. Co jednak najbardziej niesamowite, dowiadujemy się jak tego rodzaju ważne i głębokie tematy idealnie splatają się z oryginalnymi, baśniowymi światami pełnymi magii, nowoczesnych technologii i nadprzyrodzonych mocy.

Analizy filmów Miyazakiego nie są ich suchymi recenzjami. Autorka wyjaśnia nam jak poszczególne wybory artysty, czy to związane z nie używaniem żadnego CGI, czy konkretnymi kadrami, detalami, doborem barw i muzyki. Gdy poznajemy bliżej osobowość filmowca, przekonujemy się, że nic nie jest przypadkiem w jego filmach. Tym bardziej zaskakująca jest jego niska samoocena, ale to tylko jedna z wielu sprzeczności w jego charakterze.

Ogromną przyjemnością była dla mnie możliwość przeniknięcia do świadomości Miyazakiego, z którego twórczością miałem do czynienia przez wiele lat. Choć wydaje się, że Miyazaki. Świat w animacji jest pozycją skierowaną przede wszystkim do fanów Japończyka, nie oznacza to, że inni powinni zrezygnować z jej lektury. Jeśli sięgniecie po ten tytuł, otworzy się przed wami niezwykły świat, który wbrew pozorom ma w sobie więcej z naszej rzeczywistości, niż mogłoby nam się wydawać. To szczegółowa analiza, którą czyta się jednak niezwykle łatwo i lekko. To nie jest nudny wykład o sylwetce najpopularniejszego japońskiego animatora, lecz niesamowita podróż do jego wyobraźni, która uzależnia. Sięgnijcie po książkę, a się przekonacie.