Odmienny stan

W kleszczach historii i namiętności. „Odmienny stan” jako triumf prozy psychologiczno-politycznej

Powieść „Odmienny stan” prof. Kazimierza Wolnego-Zmorzyńskiego (wydana przez Wydawnictwo Naukowe Silva Rerum) to literackie wydarzenie, które bez reszty pochłania uwagę czytelnika już od pierwszej strony. Autor z rzadko spotykaną precyzją połączył dramat małżeński z polityką, osadzając akcję w przełomowym dla Polski roku 1981. To książka gęsta od sekretów, która trzyma w napięciu silniej niż niejedna powieść sensacyjna, a jednocześnie zachwyca głębokim, psychologicznym portretem bohaterów.

Gdybyśmy szukali dla tej prozy odpowiedników na rynku światowym i rodzimym, Wolny-Zmorzyński jawi się jako twórca o niezwykle szerokich, europejskich horyzontach literackich. I nie ma w tym porównaniu przesady. Jego styl to genialne skrzyżowanie wrażliwości Nicholasa Sparksa z drapieżnością polskiej klasyki oraz głębią wielkiej literatury niemieckiej i rosyjskiej.

Amerykański magnetyzm uczuć, polski tragizm losu

Z amerykańskim mistrzem bestsellerów, Nicholasem Sparksem, polskiego autora łączy niesamowity dar do budowania magnetycznego napięcia między kobietą a mężczyzną. Wolny-Zmorzyński potrafi pisać o miłości, tęsknocie i erotycznej fascynacji z taką samą zmysłowością i lekkością, która sprawia, że losy bohaterów śledzimy z zapartym tchem.

Jednak tam, gdzie Sparks ucieka w hollywoodzki romantyzm, Wolny-Zmorzyński brutalnie zderza uczucia z rzeczywistością – i tu na scenę wkraczają tradycje wielkiej literatury europejskiej:

• Jak Janusz Leon Wiśniewski (autor „Samotności w sieci”): Wolny-Zmorzyński dokonuje bezwzględnej i bolesnej anatomii zdrady oraz samotności w małżeństwie. Pokazuje, jak brak szczerości buduje między ludźmi mur nie do przebicia.

• Jak Maria Kuncewiczowa (autorka „Cudzoziemki”): Autor po mistrzowsku kreśli postać Joanny – kobiety neurotycznej, pełnej sprzeczności, uwikłanej w zmysłową nostalgię, w której piękno życia i fizyczny zachwyt nieustannie przeplatają się z poczuciem nadchodzącej katastrofy (stanu wojennego).

Niemiecka precyzja rozpadu i rosyjski fatalizm duchowy

Aby w pełni oddać sprawiedliwość kunsztowi Wolnego-Zmorzyńskiego, trzeba spojrzeć na jego powieść przez pryzmat dwóch potężnych tradycji literackich naszych sąsiadów:

• niemiecki chłód i diagnoza społeczna w stylu Bernharda Schlinka („Lektor”): W sposobie, w jaki autor opisuje moralne uwikłanie Joanny (tajna współpraca z SB wymuszona szantażem) oraz Wiktora (żyjącego w niewiedzy o własnej bezpłodności), czuć ducha najlepszej prozy niemieckiej. Podobnie jak Schlink w „Lektorze”, Wolny-Zmorzyński zadaje bolesne pytania o winę, tajemnice z przeszłości i to, jak system polityczny potrafi bezpowrotnie skazić najczystsze ludzkie intencje. Nie ma tu taniego moralizatorstwa – jest chłodna, precyzyjna wiwisekcja ludzkiego sumienia.

• rosyjski fatalizm i psychologiczna głębia w duchu Lwa Tołstoja („Anna Karenina”): Tragedia Joanny i Wiktora jest podszyta wielkim, niemal wschodnim fatalizmem. Bohaterowie kochają się i ranią jednocześnie, gubiąc się w gąszczu kłamstw. Przemyślenia Joanny w Paryżu, jej ucieczka przed samą sobą i świadomość, że raz podjęta decyzja o zdradzie i lojalce ciągnie ją na dno, przypominają najlepsze tradycje rosyjskiej powieści psychologicznej. To portret ludzi, którzy pragną wzbić się wysoko (jak dewiza szkoły Joanny: "Semper in altum"), ale są bezlitośnie ściągani na ziemię przez własne namiętności.

Misterna sieć kłamstw i mistrzostwo kontrastu

Fabuła poraża ładunkiem emocjonalnym. Z jednej strony mamy dramat bezpłodnego Wiktora, oszukiwanego przez przyjaciela-lekarza, z drugiej – Joannę, która ucieka do Francji przed szarością PRL-u, ale wwozi tam mroczny sekret: współpracę z bezpieką.

Kontrast między osaczającym Krakowem a tętniącym życiem, pachnącym bagietkami Paryżem jest wręcz namacalny. Scena przy Fontannie Medyceuszy, gdzie bohaterka przegląda się w micie o zazdrosnym cyklopie Polifemie, to prawdziwy majstersztyk, który zadowoli najbardziej wymagających miłośników literatury pięknej.

Werdykt: Arcydzieło w pigułce

„Odmienny stan” liczy zaledwie 160 stron, ale ta skondensowana forma działa jak czysty ekstrakt emocjonalny. Dialogi są żywe, czasami szorstkie, a język niezwykle plastyczny. Kazimierz Wolny-Zmorzyński udowodnił, że o polskiej historii i skomplikowanych relacjach można pisać nowocześnie, odważnie i w uniwersalnym, europejskim stylu. Dla fanów Nicholasa Sparksa szukających głębszych treści oraz dla wielbicieli wielkiej prozy psychologicznej, to pozycja absolutnie obowiązkowa.

Moja ocena: 9.5/10

Autor recenzji: Marek Krupiński, Klub Miłośników Dobrej Literatury

Tytuł: Odmienny stan

Autor: Kazimierz Wolny-Zmorzyński

Wydawnictwo: Silva Rerum (2026)

Liczba stron: 160

Gatunek: Dramat psychologiczny / Powieść obyczajowa

Wydawnictwo: „Wydawnictwo Naukowe Silva Rerum”