Sztuka jasnego myślenia

Nakładem wydawnictwa Znak Koncept ukazało się niedawno wznowienie książki Rolfa Dobellego „Sztuka jasnego myślenia. 52 błędy poznawcze, które lepiej, żeby popełniali inni” w przekładzie Agnieszki Dąbek-Malczyk. Oryginał opublikowano po niemiecku w 2011 roku, a polscy czytelnicy poznali tę pozycję trzy lata później. Obecna edycja nie przynosi zasadniczych zmian w treści. Została jednak wydana w odświeżonej formie: z nową oprawą graficzną, twardą okładką i poręczniejszym formatem. Według zapowiedzi wydawniczej lektura ma pomóc czytelnikowi lepiej rozpoznawać pułapki myślenia, a dzięki temu stać się bardziej samodzielnym w ocenach i mniej podatnym na różne formy wpływu.

Rolf Dobelli to szwajcarski pisarz i przedsiębiorca, który z wykształcenia jest ekonomistą i filozofem. Zanim zyskał rozgłos jako autor poradnikowych bestsellerów, działał w biznesie i współtworzył projekt popularyzujący literaturę ekonomiczną w skróconej formie. Choć ma w swoim dorobku również kilka powieści, największą rozpoznawalność przyniosły mu książki non-fiction: „Sztuka jasnego myślenia”, „Sztuka mądrego działania” oraz „Sztuka dobrego życia”, które osiągnęły milionowe nakłady i zostały przetłumaczone na ponad 40 języków.

We wstępie do „Sztuki jasnego myślenia” autor wyjaśnia, jak rozumie pojęcie błędów poznawczych: „Używane tutaj przeze mnie pojęcie «błędy poznawcze» dotyczy systematycznych odstępstw od racjonalności, optymalnego, logicznego i rozsądnego myślenia i zachowania. Słowo «systematyczny» jest istotne, ponieważ często błądzimy wciąż w tym samym kierunku” (str. 7). Zatem błąd poznawczy to powtarzalna skłonność do oceniania rzeczywistości w sposób, który nie znajduje pełnego potwierdzenia w faktach. Prowadzi ona do uproszczeń, pochopnych wniosków i decyzji opartych raczej na nawykach, intuicji czy emocjach niż na chłodnym namyśle. Zjawisko to od lat pozostaje przedmiotem zainteresowania badaczy zajmujących się ludzkim myśleniem i zachowaniem.

Układ książki jest prosty i podporządkowany jednemu założeniu: każdy z 52 rozdziałów omawia osobny błąd poznawczy. Dobelli podczas ich omawiania sięga do znanych nazwisk, badań, eksperymentów i krótkich anegdot, które uatrakcyjniają narrację. Moim zdaniem taki model sprawia jednak, że publikacja przypomina raczej zbiór sprawnie podanych obserwacji i ciekawostek niż pogłębioną analizę tytułowego problemu błędów poznawczych. Trzeba jednak przyznać, że autor porządkuje materiał jasno i przystępnie, co ułatwia lekturę osobom dopiero wchodzącym w temat. Wiele z omawianych błędów zostaje też trafnie powiązanych z codziennym doświadczeniem, choć nie wszystkie przykłady wypadają równie przekonująco.

Zwięzła forma i przejrzysty układ to bez wątpienia duże atuty tej publikacji. Książkę czyta się szybko i bez większego wysiłku, co można uznać za jej walor. Najbardziej przekonujące okazały się dla mnie te fragmenty, w których autor łączy opisy błędów poznawczych z codziennymi sytuacjami i pokazuje, jak łatwo ulegamy schematom myślenia. Równocześnie dość szybko ujawniają się podstawowe ograniczenie tej koncepcji: samo wyliczenie błędów poznawczych nie prowadzi jeszcze do głębszego zrozumienia własnych mechanizmów myślenia. Dobelli obiecuje intelektualną czujność, a w zamian oferuje uproszczenia. Publikacji brakuje zatem w moim odczuciu wymiaru praktycznego. Nie ma tu konkretnych narzędzi ani metod, które mogłyby pomóc czytelnikowi rozpoznawać i korygować własne schematy myślenia. W efekcie książka pozostaje zbiorem diagnoz bez wyraźnej części praktycznej: błyskotliwym w formie, lecz tylko częściowo użytecznym w działaniu.

Moje dodatkowe zastrzeżenia budzi sposób dokumentowania źródeł. Mimo licznych odwołań do autorytetów i badań bezpośrednio w tekście brakuje przypisów do konkretnych publikacji, a bibliografię przesunięto na koniec książki. Taki zabieg utrudnia weryfikację przywoływanych tez i osłabia przejrzystość wywodu. Może też sprawiać wrażenie, że część spostrzeżeń ma charakter autorskich ustaleń Dobellego. Pewnym mankamentem jest również pozostawienie w bibliografii wielu cytatów w języku angielskim, przynajmniej w polskim tłumaczeniu, co obniża dostępność tekstu dla części odbiorców. Na końcu tomu zamieszczono wykaz publikacji dostępnych po polsku związanych z omawianą tematyką, jednak szkoda, że zestawienia nie rozszerzono o nowsze tytuły.

Styl autora bywa autorytarny i mentorski, a momentami także nazbyt pewny siebie. Dobelli często występuje z pozycji kogoś, kto już wszystko zrozumiał i teraz objaśnia rzeczywistość czytelnikom. Najmniej przekonało mnie właśnie to, że taki ton osłabia chwilami wiarygodność wywodu i sprawia, że część tez brzmi bardziej jak efektowne bon moty niż w pełni rozwinięte wnioski. Po lekturze mam wrażenie, że książka nie tyle twórczo rozwija problem, ile raczej popularyzuje znane już ustalenia w przystępnej, felietonowej formie.

Mimo wieloletniej popularności książka pozostawiła mnie z mieszanymi uczuciami i pewnym niedosytem. Doceniam sprawność narracyjną autora, klarowny układ oraz sam pomysł uporządkowania błędów myślowych w krótkich, łatwo przyswajalnych rozdziałach. To niewątpliwie pomaga w pierwszym kontakcie z tematem. Dla mnie jest to jednak za mało, by uznać tę publikację za satysfakcjonującą i zapadającą w pamięć. Czy warto więc po nią sięgnąć? Uważam, że tak. Zwłaszcza wtedy, gdy szuka się lekkiego, szybkiego i przystępnego wprowadzenia do tematu błędów poznawczych. W takiej roli książka sprawdza się dobrze: nie wymaga większego przygotowania, nie przytłacza nadmiarem naukowych odniesień i może stać się punktem wyjścia do dalszych lektur, choćby książek Roberta Cialdiniego, Daniela Kahnemana czy Nassima Nicholasa Taleba, na których to naukowców powołuje się Dobelli. Jeśli jednak czytelnik oczekuje pogłębionej analizy, intelektualnej świeżości albo wskazówek, które rzeczywiście pomogłyby lepiej rozumieć i korygować własne schematy myślenia, może poczuć rozczarowanie. Ostatecznie jest to książka, po którą warto sięgnąć raczej dla orientacji w temacie niż w poszukiwaniu przełomowych treści.

Moje czytelnicze serce niezmiennie zakochane jest w powieściach obyczajowych i kryminałach, żadnym z tych gatunków nie gardzę. Ale gdy czasem trafi mi się taka perełka, biję sobie brawo za otwarty umysł i brak ograniczeń. Ta książka nie sprawiła, że zakochałam się w kolejnym fikcyjnym bohaterze, ale zdecydowanie dała mi mnóstwo tematów do myślenia przed snem.

„Sztuka jasnego myślenia. 52 błędy poznawcze, które lepiej niech popełniają inni” to zbiór naprawdę krótkich rozdziałów. Poprzez anegdoty i ciekawe przykłady wyjaśniają one, dlaczego w konkretnych sytuacjach brakuje nam logiki, rozsądku i racjonalnego zachowania. A przecież wolałabym w swoim życiu iść we właściwym kierunku, zamiast błądzić i radzić sobie z zawinionymi nieszczęściami. Co więcej, jestem przekonana, że większość z Was ma tak samo.

Z tej pozycji dowiecie się między innymi, dlaczego warto odwiedzać cmentarze, jak to się dzieje, że pięknym ludziom łatwiej zrobić karierę oraz jak krzywdzi nas zbytnie przywiązywanie się do rzeczy. Mnie osobiście bardzo rozbawił rozdział o podtytule: „Nigdy nie płać prawnikowi stawki godzinowej” i absurd zaprezentowanych w nim przykładów. Wiem oczywiście, że lista błędów poznawczych nie jest tu wyczerpująca, a większość z nich się zazębia. Jednak gdy przyglądamy się im z perspektywy obserwatora, a nie uczestnika wydarzeń, rozumiemy ich znaczenie zupełnie inaczej. A to spojrzenie z boku naprawdę czasem przydaje się w życiu.

Fajna, naprawdę fajna książka, którą czyta się ekspresowo i która, wbrew pozorom, sprawiła mi sporo przyjemności. To nie jest kolejny poradnik, a po prostu ciekawa wiedza zamknięta w przystępnej formie. I chociaż nie ma w niej gotowego przepisu na szczęśliwe życie, to zawiera informacje, które mogą sprawić, że będzie ono po prostu dobre. A mnie to w zupełności wystarczy.

„Sztuka jasnego myślenia” autorstwa Rolfa Dobellego to książka, która momentami potrafi mocno otworzyć oczy. Autor pokazuje, jak często sami wpadamy w pułapki własnego myślenia i podejmujemy decyzje pod wpływem emocji, przyzwyczajeń czy opinii innych ludzi. Co najważniejsze, robi to w prosty, konkretny i bardzo przystępny sposób.

Ogromnym plusem tej książki jest forma. Krótkie rozdziały sprawiają, że można czytać ją dosłownie po kilka minut dziennie. Każdy z nich dotyczy innego błędu poznawczego lub schematu myślowego, który wpływa na nasze życie bardziej, niż często zdajemy sobie sprawę. To jedna z tych książek, przy których człowiek co chwilę myśli: „To naprawdę o mnie…”

Bardzo podobało mi się również to, że autor nie moralizuje ani nie próbuje udawać wszechwiedzącego eksperta. Zamiast tego daje czytelnikowi konkretne przykłady z życia, biznesu czy codziennych sytuacji i pokazuje, jak łatwo można zostać zmanipulowanym przez reklamy, autorytety albo własne przekonania. To lektura, która skłania do refleksji i uczy większej uważności.

„Sztuka jasnego myślenia” to zdecydowanie książka, do której warto wracać. Nie daje gotowej recepty na idealne życie, ale pomaga spojrzeć na własne decyzje z większym dystansem i świadomością. Myślę, że świetnie sprawdzi się zarówno dla osób, które lubią psychologię, jak i dla tych, którzy po prostu chcą lepiej rozumieć siebie i otaczający świat.