Woda i Ziemia

„Woda i Ziemia” Johna Boyne’a to niezwykle poruszający duet mini-powieści, w których autor ponownie udowadnia, że potrafi z chirurgiczną precyzją rozcinać ludzkie emocje i pokazywać to, co najtrudniejsze do nazwania. To książka mroczna, intymna i bardzo ludzka — taka, która wciąga już od pierwszego zdania i zostawia po sobie ciężar refleksji.

Pierwsza historia skupia się na Vanessie Carvin, kobiecie próbującej odciąć się od własnej przeszłości. Ucieka na niewielką wyspę, jakby chciała schować się na końcu świata przed tym, co ją dręczy. A dręczą ją przede wszystkim pytania o winę — czy mogła wcześniej zauważyć, kim naprawdę był jej mąż? Czy patrzyła w drugą stronę? Czy jest współwinna jego zbrodni? Boyne tworzy tutaj bohaterkę niejednoznaczną, pełną sprzecznych emocji: wstydu, strachu, poczucia klęski i desperackiej potrzeby oczyszczenia. Jej portret psychologiczny jest jednym z najmocniejszych elementów całej książki.

Druga mini-powieść opowiada o Evanie Keoghu, mężczyźnie stojącym na progu procesu o napaść seksualną. To narracja trudna, duszna, wywołująca w czytelniku konsternację i niepokój. Evan analizuje krok po kroku wydarzenia tamtej nocy, próbując zrozumieć, czy to, co zrobił — lub czego nie powstrzymał — zniszczy nie tylko jego życie zawodowe, ale i moralne. Boyne znów igra z moralną szarością: nie podaje prostych odpowiedzi, nie wskazuje winnego palcem, zostawia czytelnikowi puzzle, które trzeba ułożyć samodzielnie.

Obie historie łączy to, co stanowi znak rozpoznawczy autora: emocjonalna głębia, psychologiczna wiarygodność i odwaga w podejmowaniu trudnych tematów. Podczas lektury można odczuwać cały wachlarz emocji — od gniewu i frustracji, przez współczucie i bezsilność, aż po zaskoczenie i smutek. To książka, która zmusza do zadawania niewygodnych pytań: jak definiujemy winę? Czy można nieświadomie stać się częścią cudzego zła? Co decyduje o tym, że stajemy się ofiarą albo sprawcą?

Gatunek „Wody i Ziemi” oscyluje między dramatem psychologicznym a literaturą obyczajową o silnym moralnym rdzeniu. To tytuł przeznaczony dla czytelników, którzy lubią, gdy literatura ich porusza, męczy, pobudza do myślenia i nie pozwala przejść obojętnie. Idealny dla osób ceniących introspekcję, złożonych bohaterów i historie, które nie dają prostych zakończeń.

„Woda i Ziemia” to książka, o której trudno zapomnieć. Boyne ponownie udowadnia, że w opowieściach o ludzkich pęknięciach jest mistrzem. To poruszająca, wymagająca, ale niezwykle satysfakcjonująca lektura, po którą zdecydowanie warto sięgnąć.

Styl Johna Boyne poznałam dzięki książce Chłopiec w pasiastej piżamie. Bardzo podobała mi się ta opowieść, dotykała czułych strun, zmuszała do głębszych przemyśleń, na długo została w pamięci. Dlatego też skusiłam się na lekturę jego najnowszej powieści zatytułowanej Woda i Ziemia. Liczyłam, że pochłonie mnie morze emocji i się nie pomyliłam.

Książka podzielona jest na dwie części tworzące rozbudowane opowiadania. Woda traktuje o kobiecie, która ucieka z Dublina na wyspę, by przemyśleć, jak dalej ułożyć sobie życie. Jej świat runął w gruzach, kiedy pewnego poranka mąż został aresztowany, postawiony przed sądem i skazany za seksualne wykorzystywanie nieletnich. Przez całą Irlandię przetoczyła się fala oburzenia, więc i ona jako małżonka odczuła skutki ostracyzmu i publicznej niechęci. Społeczność oskarżała ją o współudział w procederze, bo nikomu nie mieściło się w głowie, że o niczym nie miała zielonego pojęcia. Nawet córka nie wierzyła, że matka nie miała ze sprawą nic wspólnego. Kobieta zaś znalazła się w patowej sytuacji, była zbyt zapatrzona w siebie i swoje potrzeby, za bardzo kochała uprzywilejowane i beztroskie życie, by się przejmować tym, co dookoła niej się działo. Sygnały ostrzegawcze spychała głęboko na dno umysłu i musiała ponieść przykre konsekwencje.

„Nie wiem, czy wiedziałam, czy nie. Nie wiem. Jedno czyni mnie ślepym, a drugie nieludzkim. Jedno i drugie nie świadczy o mnie dobrze”.

Podróż Vanessy na odległą od Dublina wyspę miała być zarówno ukojeniem, karą, jak i próbą dogłębnego przeanalizowania swojego dotychczasowego życia. Wyspa licząca zaledwie 400 mieszkańców wyróżniała się nie tylko surowością klimatu i poglądów, ale również tym, że prócz mieszkańców z dziada pradziada zamieszkiwali ją ludzie, którzy próbowali od czegoś lub kogoś uciec. Schować się przed samym sobą, natłokiem złych wspomnień, myśli i doznanych upokorzeń. Czy Vanessa oczyści swój umysł i duszę? Czy pozbiera się po tragedii i będzie z optymizmem spoglądać w przyszłość?

W drugiej części zatytułowanej Ziemia poznajemy historię młodego chłopaka, który w głupi sposób podpadł w bardzo poważny konflikt z prawem grożący karą pozbawienia wolności. Ci, którzy uważnie czytali pierwszą część z pewnością od razu w chłopaku siedzącego na ławie oskarżonych rozpoznają Evana, który pewnego feralnego dnia próbował uciec z wyspy. Poznajemy jego dalsze losy od momentu, w którym zszedł z promu aż do rozprawy sądowej, podczas której rozmyślał, jak to się stało, że z obiecującego piłkarza stał się człowiekiem oskarżonym o napaść seksualną i jej filmowanie. Nie miał on łatwego życia zarówno na wyspie, jak i później na angielskiej ziemi. Nie mógł spełnić swojego największego marzenia. Przez to uważał się za bezwartościowego człowieka. Zaczął marzyć o tym, by ktoś zwrócił na niego uwagę, powiedział dobre słowo, pokochał i szanował. Tylko tyle i aż tyle. Jak zachowa się Evan na rozprawie sądowej? Przyzna się do winy czy będzie szedł w zaparte, usiłując ratować się przed karą więzienia?

Autor na podstawie losów Vanessy i Evana podkreśla, że często sami jesteśmy sprawcami własnych nieszczęść. Kładzie nacisk na fakt, że nasza rzeczywistość nie zależy w 100% od nas samych, ale od szeregu sytuacji, w jakich przyszło nam żyć, od zbiegów okoliczności, które się nam przytrafiają oraz od osób, którymi się świadomie otaczamy i które przypadkowo spotykamy na swojej drodze.

Książkę czytało się znakomicie, ale czasem przechodziły po plecach nieprzyjemne dreszcze, szczególnie podczas lektury drugiej części. Nie polubiłam ani Evana, ani Vanessy. Częściowo im współczułam, ale nie byłam w stanie zrozumieć ich postępowania przed kulminacyjnymi wydarzeniami w ich życiu. Natomiast spodobało mi się to, że mimo podjęcia trudnych tematów John Boyne nie ocenia swoich bohaterów, nie moralizuje, nie ukazuje tylko ze złej strony. Przedstawia obiektywnie ich losy, końcową ocenę zostawiając w gestii czytelnika.